De balans tussen NH3 en NH4: Wat je echt moet weten over ammoniak
Iedereen die een aquarium heeft, weet dat je waterwaarden moet meten. Maar laten we eerlijk zijn: die tabelletjes met NH3 en NH4 kunnen je behoorlijk duizelig maken. Toch is dit misschien wel het belangrijkste stukje scheikunde in je bak. Als deze balans omslaat, kunnen je vissen of garnalen binnen een paar uur in de problemen komen.
In dit artikel duiken we er even kort in. Niet met ingewikkelde formules, maar gewoon: wat is het, waarom is het gevaarlijk, en hoe houd je de boel gezond?
NH3 vs. NH4: De giftige sluipmoordenaar en zijn "brave" broertje
Eigenlijk praten we over twee kanten van dezelfde medaille:
- NH3 (Ammoniak): Dit is de boosdoener. Het ontstaat uit rottend voer, poep en dode plantenresten. Het is extreem giftig. Zelfs een heel klein beetje kan al zorgen voor verbrande kieuwen of sterfte.
- NH4 (Ammonium): Dit is de geïoniseerde vorm. Het is een stuk minder schadelijk voor je bewoners.
Het lastige? Ze veranderen voortdurend in elkaar. Het ene moment heb je relatief veilig ammonium, het volgende moment verandert het in dodelijk ammoniak. De grootste factor die deze verandering aanstuurt? De pH-waarde.
De Stikstofcyclus in een notendop
Je filter is eigenlijk een kleine chemische fabriek. Het proces is simpel (mits je bacteriehuishouding op orde is):
- Afval: Poep en voerresten worden omgezet in ammoniak/ammonium.
- Nitriet (NO2): Je bacteriën "eten" de ammoniak en maken er nitriet van. Nog steeds giftig, maar een stapje verder.
- Nitraat (NO3): Andere bacteriën maken van nitriet weer nitraat. Dit is de "voeding" voor je planten.
Expert-tip: Heb je een nieuwe bak? Dan zijn er nog niet genoeg bacteriën voor stap 2 en 3. Dit is waarom we altijd zeggen: laat je bak minimaal 3 tot 4 weken indraaien zonder vissen!
Waarom de pH-waarde allesbepalend is
Dit is waar veel mensen de mist in gaan. Heb je een aquarium met een lage pH (zuur water, bijv. pH 6)? Dan is bijna alle ammoniak omgezet in het ongevaarlijke ammonium.
Maar heb je een bak met een hoge pH (bijv. een Malawi-aquarium of garnalen op kraanwater met pH 8)? Dan wordt datzelfde ammonium razendsnel omgezet in het giftige NH3. Hoe hoger de pH en de temperatuur, hoe giftiger je water wordt.
Wanneer moet je ingrijpen?
Ammoniak is al schadelijk vanaf 0,02 mg/l. Zie je je vissen naar lucht happen, schuren, of hangen ze lusteloos bij het oppervlak? Dan is het tijd om te meten.
| NH3 waarde (mg/l) | Wat betekent dit? |
|---|---|
| 0.001 – 0.02 | Geen zorgen, alles is stabiel. |
| 0.02 – 0.05 | Let op! Je systeem heeft het zwaar. |
| 0.05 – 0.2 | Alarmfase. Ververs water en zoek de oorzaak. |
| 0.2 – 0.5 | Giftig. Grijp direct in. |
| 0.5+ | Dodelijk voor de meeste bewoners. |
Hoe houd je het veilig?
Meten is weten, maar voorkomen is beter. Wij gebruiken zelf altijd deze vuistregels:
- Meten met druppels: Teststrips zijn leuk voor een snelle indicatie, maar voor ammoniak simpelweg te onnauwkeurig. Gebruik een goede NH3/NH4 druppeltest.
- Voer met mate: Alles wat niet opgegeten wordt, rot weg en wordt ammoniak. Een voederbuis helpt enorm om gericht te voeren zonder dat er restjes in de bodem verdwijnen.
- Waterwissels: De simpelste manier om de druk van de ketel te halen. Ververs wekelijks 10-20%.
- Filteronderhoud: Spoel je filtermaterialen nooit uit onder de hete kraan (dan dood je de bacteriën!), maar gebruik een emmer oud aquariumwater.
Heb je een piek gemeten? Ververs direct 50% van het water en stop een paar dagen met voeren tot de waarden weer op nul staan.
